Showing posts with label श्रमशक्ति. Show all posts
Showing posts with label श्रमशक्ति. Show all posts

Wednesday, January 24, 2018

संघियता को चेपोमा अर्थतन्त्र (कारोबार दैनिक माघ ११ )

नाङ्गो बादशाह जस्तै छन् नेपालका बुद्धिजीवीहरु 
 
संघियता लागु गर्नु अघि हुलका हुल सांसदहरु, राजनैतिक दलका दौरा समात्ने बुद्धिजीवीहरु, पत्रकारहरु, सरकारी अधिकृतहरु – आईयनजीओका पैसामा स्विजरल्याण्ड, बेल्जियम र अमेरिकाको संघियता हेर्न गएका थिए । कुन कुन सुपरमार्केटमा हेरे जनतालाई थाहा छैन ।

तर अहिले, देशमा राम्रै गाईगुई चलेको छ संघियताको नकारात्मक असरका बारेमा । यसले देशलाई नाङ्गो, कंगाल बनाउ थालेको भन्ने जमात बढ्दै गएको छ । तर जसको हातमा सत्ता छ तिनाका ओरीपरी भएकालाई यसबाट फाइदा नै छ । त्यसैले सबै नाङ्गो नहुन्जेल उनीहरुबाट कुनै नयाँ परिवर्तनको आशगर्नु मुर्खता नै हुनेछ ।

अद्वितीय पोसाक भनेर नाङ्गो पारिएका बादशाहलाई पूरा सहर घुमाइयो, तर कसैले उनलाई सत्य भन्ने हिम्मत गरेनन्, किनकि जसले यो लुगा देख्दैन, त्यो मुर्ख हुन्छ भन्ने प्रचार गरिएको थियो । तर, न लेना न देना भएका केही बालकले ‘बादशाह त नाङ्गो पो छन्’ भनेर चिच्याएपछि बिस्तारै पाकाहरूमा गाइँगुइ चल्यो र अन्त्यमा सबैले भने बादशाह साँच्चिकै नाङ्गै छन् । स्कुलमा पढेको, ह्यान्स क्रिस्चियन येन्डरसनको यो कथा अहिले नेपालमा पूर्ण लागू भएको देखिन्छ, संघीयताको मामिलामा । 
संघीयता लागू गर्नुअघि हूलका हूल सांसद, राजनीतिक दलका दौरा समात्ने बुद्धिजीवी, पत्रकार, सरकारी अधिकृत— आईएनजीओको पैसामा स्विट्जरल्यान्ड, बेल्जियम र अमेरिकाको संघीयता हेर्न गएका थिए । कुन–कुन सुपर मार्केटमा हेरे, जनतालाई थाहा छैन । तर फर्केपछि नुनको सोझो गरे र सबैको निष्कर्ष थियो, देश विकासका लागि सबैभन्दा राम्रो व्यवस्था यही हो । त्यसताका कसैले नेपालमा गरिँदै गएको विकेन्द्रीकरणको अभ्यास र सिंहदरबारको केन्द्रीकृत अधिकार जिल्लामा क्रमशः बढाउँदै गएमा नै पुग्छ, यो संघीयता देशले धान्न सक्दैन भनेमा त्यो प्रगतिविरोधी हुने थियो । त्यसैले थोरैले मात्र बोले । संविधान प्रकाशित हुने बेलामा संघीयताबारे जनताको राय लिने भन्ने नाटक पनि गरियो, जसमा संघीयताको विरोध र हिन्दू धर्मको वकालत अधिकांश जनताबाट भएको देखिएपछि ‘यो जनमत–संग्रह होइन, कति संख्यामा जनताले के भने भन्ने अर्थ छैन, केवल सुझाव संकलन गरिएको’ समेत भनियो । यस्तो जनभावनाको ठाडो अनादर त पञ्चायतकालमा ‘विश्वेश्वर कोइरालाको बहुदल कि राजाको निर्दल’ भन्ने जनमत–संग्रहमा पनि भएको थिएन, कमसे कम बहुमत देखाउन भोट बाकस त आफूअनुकूल साटिएको थियो ! तर अहिले, देशमा राम्रै गाइँगुइँ चलेको छ, संघीयताको नकारात्मक असरका बारेमा । यसले देशलाई नाङ्गो, कंगाल बनाउन थालेको भन्ने जमात बढ्दै गएको छ । तर, जसको हातमा सत्ता छ तिनका वरिपरि भएकालाई यसबाट फाइदा नै छ । त्यसैले सबै नाङ्गो नहुन्जेल उनीहरूबाट कुनै नयाँ परिवर्तनको आस गर्नु मुर्खता नै हुनेछ । 
अहिले देशमा संघीयता लागू भएको छ । सातवटा प्रदेश र एउटा केन्द्रीयसमेत गरी झन्डै १ सय २५ मन्त्री, १ हजार ६ सय ८४ प्रतिनिधिसभा र प्रदेशसभाका सांसद, तिनका लागि सरकारी कर्मचारी गरी झन्डै २ हजारले राम्रो सरकारी कोषको तलबभत्ताको सुविधा केवल गफ छाँटेको भरमा पाउने भएका छन् । कतिले त समानुपातिकमा कुनै राजनीतिक चरित्र नभएका आफ्ना श्रीमती, सासू, ससुरा, सम्धी, सालालाई यता जागिर खुवाउले व्यवस्था मिलाएका समेत छन् । देशमा संघीयता आएर फाइदा पुगेका समूह पनि यिनै हुन्, जो पहिले पनि सरकारी स्रोत दोहन गरिरहेका सुविधाभोगी थिए । सुनिन्छ, मुस्किलले मोटरबाटोले छोएको दुर्गम बझाङ र बाजुराका स्थानीय प्रतिनिधिहरू पनि अहिले आफ्नो गाडी सुविधा बढाउने धुनमा लागेका छन् । काठमाडौँका मेयरले भत्किएको सडक र पेटी सम्याउने अधिकारसमेत आफूलाई नभएको भनिरहँदा महँगो मोबाइल सेट सबैलाई बाँडेको यसै होइन । हुन पनि बहुमत भोटले जितेका प्रतिनिधिहरू जनताको प्रत्यक्ष भोट नपाएका पूर्वराष्ट्रपतिका चार–चार गाडी सुविधाको माग पूरा भएपछि प्रतिनिधिहरूले आफूलाई अनादर गरिएको महसुस गरेको हुनुपर्छ ।
तर कति सरकारी कोषबाट दिन सकिन्छ भन्ने वास्ता सरकारले नगरेपछि सरकारी कोष ‘लुटको धन फुपूको श्राद्ध’ गर्न कतैबाट बाधा–अड्काउ या अनैतिकताको लान्छना लागेको देखिन्न । दलका नेताहरूले कानुन, नैतिकता मान्नु नपर्ने हुनाले चुनाव हारिसकेको दल कामचलाउ हुनुपर्नेमा व्यापक नियुक्ति, सरुवा र आर्थिक सहायता वितरण गरेर ‘सरकार’ नै बनेको छ र उपचारका लागि दलका आफ्ना मान्छेहरूलाई विदेश उपचार गर्न मोटो रकम बाँडेको छ । यसरी ९–१० करोड उपचारका लागि र १०–१२ करोड आर्थिक सहायताको नाममा हारेको सरकारले बाँडेको छ र सत्तामा टाँस्सिएर बसेको छ । संविधानले यस्ता लुटतन्त्र चलाउनेहरूलाई रोक्ने कुनै व्यवस्था नगरेको हो या खबरदारी गर्ने अदालत, अख्तियारले हेर्न नचाहेको हो, ओहदामा पुगेकालाई ‘सय हत्या माफ’ पाएको देखेर साधारण जनता अवाक भएका छन् । 
संघीयता कार्यान्वयनका लागि सरकारले चालू आर्थिक वर्षको बजेटमा २ सय ३२ अर्ब रुपैयाँ छुट्ट्याएको थियो । तर, यो रकम केवल अनुमानित अतिरिक्त कर्मचारीहरूका तलब, भत्ता र प्रशासनिक संयोजनका लागि थियो । यो बजेटमा भौतिक संरचना निर्माणको खर्च थिएन, जबकि धेरैजसो नयाँ खडा भएका वडा र गाविस, नपाहरूका आफ्नै पर्याप्त भौतिक सुविधा छैनन् । संघीय संरचनाका लागि अधिकांश बजेट छुट्ट्याएकाले विकास योजनाहरूका लागि न्यून बजेट गएको छ । यसै त विकास बजेटको २० प्रतिशत मात्र खर्च हुने प्रवृत्ति देशमा छ, त्यसमा पनि छुट्ट्याएको नै न्यून भएकाले विकासका काम कति होलान् भन्ने आनुमान सहजै गर्न सकिन्छ । झन्डै १३ खर्बको चालू बजेटमा १७ प्रतिशत संघीयता कार्यान्वयनका लागि छुट्ट्याइएको थियो । तर, यो बजेट त्यो उद्देश्यका लागि ज्यादै न्यून देखिन्छ । यसै पनि नेपालको बजेट वैदेशिक सहयोगको आसमा बनाइने र आकार बढाइने गरिन्छ । त्यसमाथि चालू खर्च र संघीयता कार्यान्वयनका लागि अनुमानभन्दा धेरै रकम आवश्यक परेको र राजस्व र आन्तरिक ऋणले धान्न नसकेपछि स्रोत जुटाउन दातृ निकायसँग सहयोगस्वरूप ठूलो रकम माग्न लागिएको छ । यसै सन्दर्भमा भर्खरै विश्व बैंकले नेपाललाई ४५ अर्ब ऋण सहयोग गरेको उल्लेखनीय छ । सम्झौतामा केही परियोजनाका लागि भनिए पनि अन्तमा रकमान्तर गरी अर्को शीर्षकमा ऋणको पैसा चलाउने हाम्रो बानी पुरानै हो । विप्रेषणबाट भित्रिने रकम लगातार घट्दै गएको छ । कर संकलन लक्ष्यअनुसार नउठ्ने अनुमान सरकारी स्रोतले नै गरेको छ । चुनावका लागि र राजनीतिक पहुँचको आधारमा ठूलो आर्थिक सहयोग बाँडिएको छ । आफ्नो बढेको खर्च आयभन्दा कम भएकाले सरकारले यो आवको सुरुवातमै झन्डै ७४ अर्बको आन्तरिक ऋण लिइसकेको थियो । आउँदा दिनहरूमा स्रोत जुटाउने अर्को उपाय कर बढाउनु हो । सर्वसाधारण तथा व्यवसायीलाई यो वर्षबाट करको भार २० प्रतिशतसम्म बढ्ने अनुमान अनेक अर्थशास्त्रीले गरेका छन् ।
अनुमान गरेको भन्दा ज्यादै कमको आर्थिक वृद्धि, व्यापारघाटा, बजेटघाटा र घट्दो विप्रेषणबाट हुने आयले थलिँदै गएको देशको आर्थिक स्थिति, संघीयताका लागि चाहिने अतिरिक्त खर्चले धराशायी हुने लक्षण देखिएको छ । तर, आर्थिक समृद्धि हुने कुनै ठोस योजना, कार्यक्रम आगामी सरकारसँग पनि देखिन्न । आउँदो सरकार जुन दल, समूहको भए पनि उसलाई ठूलो अपजसको पोको हात पर्नेछ । आर्थिक व्यवस्थापन र रोजगारी सिर्जनाको ठूलो चुनौती छ । सबै ठूला दलले ‘अब स्थायित्व आयो, अब पालो आर्थिक विकासको’ भन्ने नारा लिएर चुनाव जितेका छन् । तर, देश चलाउन चाहिने ठूलो आर्थिक छलाङका लागि उनकै दलभित्रका खिचातानी, कर्मचारीतन्त्रमा दलहरू आफंैले लगाएका दलगत भागबन्डा, अनुशासनहीनता र कमजोर निजी क्षेत्र सबै विकासका बाधक बनेर उभ्भिएका छन् ।
आउँदो सरकारले व्यापक रोजगारी सिर्जना गर्नु जरुरी छ । खाडीलगायतका देशमा बढेको अस्थिरताबाट ठूलो संख्यामा नेपाली युवा देश फर्कंदै छन् । त्यसबाहेक हरेक वर्ष करिब ३०–४० लाखको हाराहारीमा देशभित्रको श्रम बजारमा खुट्टो टेक्ने नयाँ श्रमशक्तिको व्यवस्थापन गर्नु पनि जरुरी छ । अझै ६५ प्रतिशत जनता कृषिमा नै भर पर्ने देखिन्छन् । उन्नत कृषिका लागि आवश्यक पूर्वाधार, उन्नत बीउ, प्रविधिको व्यवस्था र प्राविधिक सल्लाह, गोदाम, बजार व्यवस्थापन, बैंकिङस“ग किसानको सामीप्यता बढाउनु— अबको सरकारका प्राथमिकता हुनुपर्छ । जलविद्युत् उत्पादन मात्र होइन, जलाशययुक्त जलविद्युत्को बहुउपयोगी योजना जसमा जलाशयबाट गरिने सिँचाइसमेत सामेल हुन्छ, त्यो नै नेपालको आवश्यकता हो । पूर्ववर्ती सरकारले सोचेजस्तै उत्तर–दक्षिण र तराईका जिल्ला जोड्ने पूर्व–पश्चिम रेलमार्गका लागि पूर्वाधारमात्र बनाउन सके पनि यो आउँदो चार–पाँचवर्षे सरकारले गरेको ठूलो सफलता हुनेछ । स्रोतसाधन नभएको वर्तमान स्थितिमा धेरै थरीका योजनामा रणभुल्ल भएर कुनै उपलब्धि जनतालाई दिन नसक्नुभन्दा केवल दुई–चार रोजगारी सिर्जना गर्ने र आर्थिक विकास हुने काम गर्नु वाञ्छनीय हुनेछ । देश समृद्ध हुने हो या नाङ्गो बन्ने हो भन्ने हाम्रो भविष्य, आगामी सरकार चलाउनेले विकासको इमानदार प्रयास गर्नेछन् र आफू संविधानअनुसार आचरण गर्नेछन् या राजनीतिलाई कमाउने पेसा र सरकारमा आफ्नाहरूको जागिर खाने थलो बनाउनेछन् भन्नेमा निर्भर गर्नेछ ।

Monday, September 19, 2016

युवाविहीन देशमा श्रमपुँजीको व्यवस्थापन ( कारोबार दैनिक : असोज ३, २०७३ )

युवाविहीन देशमा श्रमपुँजीको व्यवस्थापन
देश युवाविहीन हुँदै गएको छ । गाउँघरमा यो समस्या सहरभन्दा अझै भयावह देखिन्छ, किनकि गाउँ ज्यादै शारीरिक श्रममा निर्भर हुन्छ । नेपालको ग्रामीण परिवेश अझै पनि कृषिमै निर्भर छ भने कृषि शारीरिक श्रममा नै निर्भर छ ।
हाम्रो कृषि झन्डै शून्य यान्त्रीकरण भएकाले नै शताब्दियौंदेखिको अनुभव बोकेको पेसामा बढी श्रम गर्दा पनि परिवार धान्न गाह्रो हुँदै गएकाले नयाँ पुस्ता यसबाट टाढिँदै गएको हो । यसैले फाइदाजनक र सहज व्यवसायको खोजीमा परिश्रमी ग्रामीण जनता गाउँबाट सहर र सहरबाट विदेश पस्दै गएका हुन् ।
परम्परागत कृषिको यसै विकर्षणले ८० प्रतिशत ग्रामीण जनसंख्या भएको देश, जहाँ केही दशक पहिला ९० प्रतिशत जनताको मुख्य पेसा कृषि नै थियो, अहिले कृषिबाटै परिवार पाल्नेको संख्या केवल ६० प्रतिशतमा झरेको छ ।
कृषि पेसाबाट टाढिँदै जाँदा पहिला भइरहेको कृषि उत्पादनमा ह्रास हुँदै आयो । फलस्वरूप लगातार गार्हस्थ्य उत्पादनमा कृषिको योगदान घट्दै गएको र आयातित कृषि उपजको अनुपात हरेक वर्ष बढ्दै गएको राष्ट्रिय तथ्यांकले देखाउँछ । 
कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा कृषिको योगदान ०२३/२४ मा ६९ प्रतिशत देखिन्थ्यो, जो ०५३/५४ सम्ममा ३४ प्रतिशतमा झ¥यो भने ०७२/७३ मा आइपुग्दा यसमा अझ गिरावट आई ३१.६ प्रतिशतमा झरेको देखिन्छ ।
भन्सार विभागका अनुसार आर्थिक वर्ष ०७१/७२ मा कृषि वस्तुको आयात १३७.१ अर्बभन्दा बढी थियो, जसमा करिब २५.३ अर्बको /निर्यात घटाउँदा हाम्रो कृषिजन्य वस्तुको व्यापारघाटा नै १११.८ अर्ब हुन आउँछ, जुन त्यस वर्षको ६ खर्ब ९० अर्बको गार्हस्थ्य उत्पादनको झन्डै १६ प्रतिशत हो ।
कृषिक्षेत्रमा सरकारको लगानी प्रचुर भए पनि यस क्षेत्रको यो दुर्दशा हुनुको प्रमुख कारण उन्नत बीउबिजन र रासायनिक मल नपाइनु, आकाशे पानीमा नै झन्डै निर्भर हुनुपर्ने कृषिमा इजराइलको जस्तो थोपा सिँचाइ या यस्तै नयाँ प्रविधिबारे अनुसन्धान वा जानकारी कृषकलाई नहुनु, बजार जोड्ने बाटोघाटो नहुनु या बाह्रमासे नहुनु, कृषि बिमा जसबारे हाल केही नियमन बनेका छन्, किसानसम्म पुग्न नसक्नुलगायतका हुन् ।
यो क्षेत्रको अधोगतिको मुख्य जिम्मेवार सम्बन्धित सरकारी कर्मचारीहरूको अस्पष्ट, अनुत्तरदायी भूमिका र अनुसन्धान संस्थाहरूको निष्क्रियता नै हो भने हुन्छ । यसैको परिणामस्वरूप देशको बेरोजगारी विकराल रूपमा बढेको पनि हो ।
कृषि पेसामा बाँचेका बहुसंख्यक ग्रामीण जनता आधारभूत पेसाको क्षयीकरणबाट अन्य पेसातिर आकर्षित भए, तर अन्य व्यवसायमा पनि उस्तै बेथिति थियो ।
नेपालका उद्योग केवल पारिवारिक हिसाबले चलेका छन्, संस्थागत छैनन् । गुणभन्दा परिवारको विश्वासीलाई काम दिइन्छ । थोरै खुल्ने सरकारी र संस्थानको जागिरमा पस्न अर्को समस्या छ— पहुँच, नजराना, शक्तिजस्ता अनेक रोकावट छन् । बैंक, होटलमा यस्ता तत्व केही मात्र कम हो, २० को १९ ।
भनिन्छ, सोझो व्यापार फाप्दैन । फलस्वरूप हरेक वर्ष रोजगार बजारमा थपिने नयाँ अनुहारहरू र कृषिबाट उछिट्टिइएका पुराना बेरोजगारहरूका आवश्यकतालाई नेतृत्ववर्गले कहिल्यै सुन्न चाहेनन् ।
नेपालका शासक र योजनाविद्हरू नयाँ रोजगारी सिर्जना गर्ने नीति र वातावरण बनाउन लगेनन्, बरु देशका युवाहरू कुन विदेश र कुन सुविधा तालिमले बाहिर जान सक्छन् भन्ने विषयमा बढी केन्द्रित भए । अमेरिका, जर्मनी, ब्रिटेनमा रोजगारी बढाउने योजना नै चुनाव जित्ने प्रमुख तत्व हुन्छन् ।
त्यस्तो तत्व नेपालको राजनीतिमा अनावश्यक ठानिएको छ । सन् १९९० (२०४८ साल) देखि जब देशको राहदानी प्रायः सबै विदेशका लागि खुल्ला गरियो त्यस बेलादेखि नै सरकारी नीति युवालाई लाहुरे बनाउनमा नै केन्द्रित छ ताकि देशको रोजगारीका लागि विद्रोह गर्न सक्ने तातो रगतका युवाहरूलाई सक्दो बाहिर धपाउन सकियोस् ।
विदेश जाने र राम्रो पैसा कमाउनेहरूको सपना भजाएर पैसा कमाउन बिचौलिया कम्पनीका रूपमा म्यानपावर एजेन्सी देशभरि राम्ररी फस्टाए । यस्तोमा नीतिनिर्माताको पदमा बस्नेहरू धेरैको प्रत्यक्ष लगानीसमेत रहेको देखिन्छ, जसबाट युवालाई लाहुरे बनाउन नीतिगत स्वार्थ रहेको प्रस्ट हुन्छ ।
यसरी देशबाट ४० लाखभन्दा केही बढी नेपाली विदेशको रोजगारीमा गएको सरकारी आँकडा छ भने लुकीछिपी बिदेसिएका पनि त्यही हाराहारीमा र पढ्न भनेर यताबाट जाने तर नफर्किएका समेत जोड्दा १ करोडको हराहारीमा नेपाली अहिले विदेशमा छन् भन्ने आप्रवासनसम्बन्धी अध्ययन गर्नेहरूको भनाइ छ ।
यसरी पैसाको जोहो गर्न सक्ने, पढेलेखेका, टाठाबाठाहरू बिदेसिने क्रम चल्यो भने यस्तो नसक्नेहरू जसरी पनि आफ्नो जीविका चलाउने जुक्तिमा सहरहरूमा थपिँदै गए । सबै सहर यस्ता प्रवासीका चापले अनियन्त्रित, प्रदूषित र आधारभूत सेवा दिन नसक्ने समस्याबाट ग्रस्त छ जबकि गाउँ युवाविहीन ।
काम नपाएर देशमै थन्किएका युवाहरू एकातिर बिदेसिएका साथीहरूका विदेशी कमाइ र रमझमबारे सुन्दै आफू विदेश जान नपाएको रन्को र अर्कातिर जसरी भए पनि राम्ररी बाँच्ने रहरले कुण्ठित हुँदा देशमा अनैतिक कामहरूमा बढोत्तरी हुँदै गएको छ ।
कृषिको दुःखबाट आक्रान्तहरू सजिलोसँग राम्रो मुनाफा दिने व्यवसायमा पस्दा गैरकानुनी क्रियाकलापहरू– व्यापारिक ठगी, औद्योगिक उत्पादनमा मिसावट, राजनीतिक–सरकारी तन्त्रमा घूस दिएर काम बनाउने प्रवृत्तिमा बढोत्तरी पनि यसै आधारभूत कृषिक्षेत्र रुग्ण भएरै हो ।
किनकि सेवा र उद्योग–व्यापारमा कृषिका विस्थापितहरू एकाएक बढे र कृषिको दुःखबाट आक्रान्तहरू सजिलोसँग राम्रो मुनाफा दिने व्यवसाय खोज्न लागे । भ्रष्टाचार यसरी बढ्नु र यो सहज पच्ने गरी सामाजिकीकरण हुन यो स्लगनले सघाएको छ ।
क्रमिक रूपमा जब कृषिबाट गैरकृषिमा जनसंख्या रूपान्तरित हुँदै गएको छ, बेरोजगारी बढ्ने क्रम जनसंख्या वृद्धिभन्दा तीव्र भएको छ; अर्थात् केवल जनसंख्या वृद्धिले बेरोजगारी बढाएको होइन, देशमा रोजगारीको वातावरण लगातार बिग्रिँदै गएकाले बेरोजगारी बढेको हो ।
देशमा नातावाद, कृपावाद, शक्ति, पैसाको भरले मात्र जागिर पाइने र कामको अनिश्चितता, महँगीको सापेक्षित तलब वृद्धि नहुने, युनियन र पार्टी राजनीतिले सधैं दुःख दिइरहने हुनाले काम गर्ने सोच भएका युवा देशमा पीडित भएका छन् ।
यस्तो दूषित वातावरण सुधार्न सरकारको पहल देखिँदैन, बरु वातावरण प्रदूषित हुँदा आफ्नो व्यक्तिगत फाइदा कसरी हुन्छ भन्नेमा सीमित बनेको छ । यसको उदाहरण हरेक सरकारी संघ–संस्थाहरूमा हुने राजनीतिक कोटाको नियुक्ति हो ।
यस्तो परिस्थितिमा, गरिखान खोज्ने इमान्दार युवाहरू यही देशको हन्डर र छलछामको दूषित परिस्थितिमा भन्दा जसरी पनि बिदेसिने नसोचे के सोचून ?
विदेशमा रोजगारी पाएपछि पुग्दो आम्दानी हुने, राम्ररी काम गर्दा पैसा बढ्दै जाने, बिजुली नै बिजुली, कहिल्यै लोडसेडिङ नहुने, खानेपानी, पेट्रोल, ग्यासको चिन्ता गर्न नपर्ने, पैसा तिरेपछि सुविधाजनक यातायातको व्यवस्था, उच्च गतिको सस्तो इन्टरनेट आदिका सुविधाबारे थाहा पाएका युवाहरू यो देशका नीतिनिर्माताहरूको स्वार्थ र बेबकुफीले गर्दा बिगारिएको यो देशमा सधैंको बेथिति र दुर्दशा झेलेर कति दिन बसून् ?
यसैले अहिले स्कुलमा पढ्दै गरेका कलिलो उमेरदेखि नै अधिकांशको सपना विदेश जाने, रमाइलो संसारमा बस्ने र पैसा कमाउने भइसकेको छ ।
सरकारी आँकडामा ‘बेरोजगार’ र ‘रोजगारी बजार बाहिर’ भनेर २१ प्रतिशत बेरोजगार जनसंख्या देखिन्छ । यो आँकडा जानाजान गलत परिभाषा अँगालेर देशको बेरोजगारी कम देखाउने सरकारी प्रयास हो भन्ने पनि गरिन्छ ।
तर, यसै परिभाषालाई आधार मान्दासमेत झन्डै ६० लाख जनता बेरोजगार देखिन्छन्, जसमा विदेश गएकाको गणना गरिएको छैन । देशभित्रका बेरोजगारमध्ये २७ प्रतिशत २०–३४ वर्ष उमेरका युवायुवती छन् ।
के विदेशको सपना देख्ने यी युवा गलत हुन् ? यो देशमा सुव्यवस्था बनाउने कसले हो ? अर्थर लेविसले सन् १९५४ मा कसरी कृषिमा भएका अपार श्रमशक्तिलाई तालिम र औद्योगिक पूर्वाधार बनाई देश विकास गर्ने भन्ने अवधारणा दिएका थिए ।
यो अवधारणालाई धेरै अविकसित देशले अवलम्बन गरे जसको पछिल्लो उदाहरण चीन र दक्षिण कोरिया भन्न सकिन्छ । यस अवधारणाअनुसार यस पंक्तिकारले नेपालको श्रमशक्ति र गार्हस्थ्य उत्पादनका आधारमा गरेको अनुसन्धान तथ्यांक विभागबाट प्रकाशित भइसकेको छ ।
यस लेभिस अवधारणाअनुसार वैदेशिक लगानी र अन्तरिक स्रोत परिचालनबाट अहिलेको गार्हस्थ्य उत्पादनमा हरेक वर्ष १५ प्रतिशत वृद्धि गरी त्यसलाई श्रमिकको आधुनिकीकरण गर्दै पूर्वाधारमा लगानी गर्न सके ३० वर्षमा नेपाललाई बेरोजगारीमुक्त देश बनाउन सकिने देखिन्छ ।
देश राजनीतिबाट निर्देशित हुन्छ । सबै ठूला राजनीतिक दलहरूमा बूढापाकाहरूको वर्चस्व छ जो यथास्थितिवादी छन् । केही युवा राजनीतिक दलमा देखिए पनि तिनको उपस्थिति न्यून छ या तिनीहरू यथास्थितिबादीहरूको दबाबले त्यस्तै भइसकेका छन् ।
सायद यो देश अर्को सामाजिक क्रान्तिको पर्खाइमा छ, जो निकट भविष्यमा हुने देखिन्न ।
अथवा यो देश अनेक दल, सिद्धान्त, समूह, क्षेत्रमा विभाजित भई रुवान्डा या सोमालियाजस्तै सधैंको आफू–आफूको लुछाचुँडीमा डुबिरहने खतरा बढ्दै गएको छ, जसको सुरुवात देशमा भइसकेको भान हुन्छ । कसले कसरी बचाउने हो यो देशलाई भन्ने साधारण नागरिकमा त्रास छ ।

Thursday, January 28, 2016

"सानो नेपालको ठूला सम्भावनाहरु ", कृषि विकास बैंक, ४९ औ बर्ष प्रवेश विशेषांक(बर्ष ४० अंक ५ ), माघ २०७२ (असम्पादित अंश )

;fgf] g]kfnsf] 7"nf ;Defjgfx?
k|f8f= ljsfz/fh ;Tofn

g]kfn If]qkmn  / hg;+Vofsf] lx;fan] ;+;f/sf] ;fg} vfn] b]z xf] . ljlsk]8L cg';f/ g]kfn ;+;f/sf 7"nf] b]lv ;fgf] qmdsf !(% b]zx? dWw] If]qkmnsf lx;fan] (%cf}F / hg;+Vofsf lx;fan] (#cf}F :yfgsf] b]zdf k5{ . t/ ;fgf] x'g' cfhsf] ljZjdf sdhf]/ of ;Defjgflalxg x'g' xf]O{g lsgls cfhsf] ljZj !*/f}+ ztfAbL k"j{sf] h:tf] s]jn ;}Goansf lx;fan] dfq x]l/b}g alNs ljlzi6tf, df}lnstf / pkof]lutfsf] b[li6 n] klg  x]l/G5 . bf]>f] laZj o'Wbsf] eofjxtf / b]z—b]z larsf] laZjAofkL snxn] …;+o'Qm /fi6«;+3
-United Nations_Ú h:tf ;+:yfsf] lahf/f]k0f ePk5L s]jn ;}Goandf k|jn x'Fb}df sdhf]/ /fi6«nfO{ PstkmL{ lgx'df cfqmd0f ug]{ / cflwkTo ug{;lsg] ;Defjgf Go"g x'Fb} uPsf] xf] / Pp6f ;Eo ;+;f/sf] af6f]df laZj clxn] cl3 a9\b} uPsf] 5 . ;+o'Qm /fi6«;+3sf] ;bZo ePsf] gftfn] g]kfnn] klg cfkm"eGbf w]/} anjfg /fi6«s} ;/x …Ps /fi6« Ps ef]6Ú sf] clwsf/ kfPsf] klg 5 . ;fFRr} …s] g]kfn ;fgf] xf] t <Ú eGg] k|Zgsf] pQ/ dxfFsaL b]asf]6fn] w]/} klxn]g} ;'Gb/ 9+un] lbPsf lyP . b]asf]6fsf] cg';f/ “cfFvf hLpsf c? c+u eGbf ;fgf] x'G5, cem To;leqsf] gfgL emg\ ;fgf] x'G5,  To;f] ePklg h;l/ c?c+u eGbf oL c+u d'Nojfg x'G5g To;}u/L g]kfn cfsf/df ;fgf] ePklg o;sf] ljlzi6 dxTj ;+;f/nfO{ w]/} 5 .”
uPsf] a}zfvsf] dxfFe"sDk / s]lx ;do klxnf b]lv ePsf] t/fO{ aGb / ef/tsf] gfsfaGbLn] b]znfO{ txz gxz kf/]sf] 5 . lasf; lgdf{0f / p4f]u Jofkf/ of] gfsfaGbLn] sl/a sl/a aGb x'Fbf, b]zsf] cy{tGq g/fd|f] ;+u ynfk/]sf] 5 / ;a{;fwf/0fsf] hLjg Hofb} si6s/ x'guPsf] 5 . of] dxfF;+s6sf] ;fdgf ul//x]sf g]kfnLn] cfˆgf] hLjg of] ;+s6 cg'?kg} km]b}{ uPsf klg 5g\ / o;} cg'?k afFRb} uPsf b]v]/ ;+;f/ g} rlst ePsf] 5 . g]kfnLx?sf] of] cb\e't afFRg] Ifdtf o; ;+s6sfnn] phfu/ u/]sf] 5 . blIf0f sf]l/ofsf] Ps cGj]ifs 6f]ln xfn} g]kfn cfPsf] lyof] . of] ;+s6df s;l/ g]kfnL afFrL/x]sf 5g\ / xfdLn] ug{;Sg] ;xof]u s] xf]nf eg]/, a'‰g . g]kfnLsf] clxn]sf] hLjglgjf{x / d'vsf] xfF;f] b]v]/ Tof] 6f]ln rlst k/]5 . pgLx?sf] b]zdf s]lx lbgsf] aGb n] g} hghLjg csNkgLo si6s/ agfpg] /x]5 lsgls Totfsf dflg; k"0f{ k/lge{/ / pkef]Uo a:t' ;+lrtug]{ aflg gePsf x'Fbf /x]5g . of] cb\e'b zxlGzntf / Go"g k/lge{/tf g]kflnn] jt{dfg c;xh kl/l:yltdf b]vfPklg, /fHon] nfdf] ;do of] ;dZofsf] ;dfwfg gug]{ xf] eg], of] zxlGzntf n] l;df kSs} gf£g]5 .
 
cfly{s k"FhL Go"g ePsf] xfd|f] b]zn] ePsf] k"FhLsf] clwstd k|of]uu/L cfkm'nfO{ cfTdlge{/ / ;DkGg s;l/ agfpg ;lsG5 eGg] ;f]Rg' h?l/ 5 . xfdLn] cfˆgf cfly{s ;Defjgf af]s]sf If]qx?nfO{ a9L Wofg lbb} ltgnfO{ cem} alnof] gagfpg] xf] eg] cfˆgf] cl:tTj hf]ufpg ufx|f]kg]{ s'/f e}rfnf] / gfsfaGbL af6 pQ\kGg l:ylt n] xfdL ;a}nfO{ r]tgf lbPsf] x'g'k5{ . To;}ul/ /fHosf] cg'bfg / cGo ;'lawfdf dfq x'ls{g ;s]sf cfly{s If]qx?sf] klxrfg ;dodf g} ul/ To;df ;/sf/L 9's'6Lsf] vr{ g/f]Sg] xf] eg] xfd|f] k|ult x'g]5}g . cfly{s?kdf cfˆgf] v'§fdf plEeg g;Sbf / pTkfbgzLn gx'Fbf, a]nfa]nfdf s:tf] xlaut x'Fbf]/x]5 eGg] cg'ea xfdL g]kfnLn] k6s k6s ub}{ cfPsf klg xf}F . cfly{s ;Defjgf af]s]sf b'O{ If]qx? pBf]u / s[lifsf] at{dfg Ifdtf / t'ngfTds eljZosf] ljZn]if0f tn ug{vf]hLPsf] 5 .

g]kfnsf] ;antf pBf]u ls s[lif <                                   
 oxfF pBf]u eGgfn] demf}nf / 7"nf nufgLsf g]kfnL s[lif pkhdf cfwfl/t gePsf cvfWo pTkfbgd"vL pBf]u h:tf] sk8f, d]lzg/L kf6{k"hf{, lah'nLsf ;dfg cflbnfO{ eGg vf]lhPsf] xf] . s[lif Aoa;fo d'ntM g]kfndf pTkfbg ug]{ Aoa;fosf] ?kdf x]l/G5 hasL sRrf s[lif pTkfbgsf] ;f]em} lalqm ljt/0f eGbf To;df cf+lzs k|zf]wg ul/ lalqmubf{ # b]lv * u'gf a9L d'No kfO{g ;S5 . t;y{ oxfF pNn]v ul/Psf] s[lifsf] cfzo sRrf pTkfbg tyf k|zf]wgsf ;fdfGo n3'pBf]u ;lxtsf] s[lif eGg vf]lhPsf] xf] .
b]zdf pBf]u km:6fpg Toxfsf] >dzlQm cem bIf >dzlQmsf] pkl:ylt Ps k|d'v cfjZostf 7flgG5 . h'g b]zdf 7"nf] >dzlQm x'G5 Toxf… pBf]uLn] ;:tf]df dhb'/ kfpF5 h;n] ubf{ pTkfbgsf] d"No cGo b]zsf] eGbf ;:tf] kg{ hfG5 . olx sf/0f xf]  rLgdf cd]l/sL / o'/f]k]nL nufgLsf ax'b]lzo pBf]ux?sf] cg]sf} sf/vfgf ePsf h:tf] Apple sDKo'6/, IBM d]lzg, Glaxo SmithKline cf}iflw sDklg cflb . cfly{s ?kdf ;s[o >dzlQmsf] u0fgf ubf{ !% aif{ b]lv dflysf] hg;+VofnfO{ lnOG5 . tnsf] tflnsfdf xfd|f s]lx l5d]ls /fi6«x?sf >dzlQm / cfly{s Ifdtfsf] tYof+s t'ngfTds lrq0fsf] nflu k|:t't ul/Psf] 5 . o; tflnsfdf b]lvG5 ;g\ @)!# df rLgdf emG8} *) s/f]8 o:tf cfly{s ?kdf ;s[o >dzlQm lyP hf] g]kfn sf] eGbf %@–%# u'0ff a9ÞL xf] . o;sf] cy{xf] rLgdf pBf]uLx?n] g]kfn eGbf / tflnsfdf ePsf cGo b]zx?df eGbf ;:tf] >d ahf/ kfpg] /x]5g . To;}u/L ef/tdf g]kfn eGbf #! u'gf ;:tf] >dzlQm df}h'b 5 . o;}u/L a+unfb]zdf klg g]kfn eGbf % u'0ff a9L >dzlQm ePsf]n] ToxfF g]kfndf c:tfPsf t}of/L kf]zfs, h'6 h:tf w]/} pBf]u ToxfF /fd|/L rn]sf / a+unfb]zL pTkfbg cd]l/sf / o'/f]ksf ahf/df lg/Gt/ k'lu/x]sf 5g\ . olb glhssf l5d]ls d'n'sdf k|r'/ >dzlQm 5 eg] zfob} s'g} afXo /fi6«sf pBf]uLsf] g]kfndf pwf]u vf]Ng] cfsif{0f /xg] 5 . a]nfa]nfdf xfdL :jb]zL nufgLstf{ / pBf]uLx?n] nufgL ug]{ s'/f kqklqsfdf k9\g]u5f}{ . t/ af:tadf cfhsf] k'FhLklt s'g} Ps b]zsf] dfq x'Fb}gg\ . ;+;f/sf] s'g s'gfdf s'g pBf]u vf]Nbf a9L kmfObf x'G5 Tolx cfslif{t x'g' ltgsf] :jfefljs :jefa g} xf] . sf}l6Non] ;d]t cfˆgf] gLltdf pNn]v u/]sf 5g\ “Aofkf/Lsf] b]z g} x'Fb}gM b]z t /fhf
-cfhsf g]tfx?sf]_ dfq x'G5” .  To;}n] pBf]u :jb]zL x'g;S5 pBf]uL :jb]zL eGg] x'b}g . cfˆgf] b]z pBf]usf] nflu slt cfsif{s 5, slt ;:tf] 5, slt pBf]uLnfO{ pBf]u :yfkgf ug{ / sfdug{ ;xh 5 o;df g} /fli6«o / a}b]lzs nufgL lge{/u5{ .
g]kfnsf >dhLjLx?sf] csf]{ ;dZof o'lgog xf] . ul/vfg]nfO{ of] o'lgog 3fF8f] ePsf] 5 . sfd lbg] / lng] b'a}nfO{ of] 3fF8f] ePsf] 5 . o:tf o'lgogx? >dhLjLsf] eGbf /fhgLlts kf6L{sf] k5LnfUbf a]nfa]nfdf /fhgLlts d'4fdf sfd aGbul/ h'n'zdf nfUg'kg]{ / To;/L nfUbf sfd lbg]sf] gf]S;fgL x'g] x'Fbf >dhLjL dhb'/x? b'j} lt/sf] r]k'jfdf kg]{u/]sf 5g\ . slxn] sfFxL o'lgogsf] df+u olt 7"nf] x'G5 ls pBf]uLn] Tolt lbg] g;Sg] x'ghfG5 h;n] ubf{ sltko pBf]u aGb g} x'G5g . g]kfndf klg o:t} /fhgLlt, aGb / >ldssf lbg g;lsg] 7"nf dfun] ubf{ aGbePsf ax'/fli6«o nufgLsf pBf]ux?sf w]/} pbfx/0f 5g\ . o;l/ pBf]u aGbx'+bf >dhLjLnfO{ t k|ToIf c;/ k/]sf] 5 g} k"hLknfogdf klg kl//x]sf] b]lvG5 . 
gofF pBf]u vf]Ng slt nfdf] / hl6n ;/sf/L k|lqmof 5, slt ;do nfU5 of] s'/f :jb]zL / a}b]lzs nufgLstf{n] k"FhL nufpbf /fd|/L cWoog ug]{ u5{g . laleGg b]zx?df pBf]u ;+rfngdf ;xhtfsf] dfkg …ljZj Jofkf/ ;+u7gÚ nufotsf ;+:yfx? n] a]nf a]nfdf u/]sf x'G5g . ;g\ @)!# df s]G›Lo tYof+s laefun] u/]sf] o:tf] cWogdf b]vLG5 g]kfnsf] :yfg pWof]u Jofkf/sf] -Doing Business_ nflu Hofb} c;xh aftfj/0f x'g] /fi6« dWw]df k5{ . of] c;xhtfsf] d'Vo sf/0f e]l6Psf lyP: ;/sf/sf] cl:y/tf, gLltut cl:y/tf, ei6frf/, ;/sf/L sfdsfhsf] ;':ttf, ckof{Kt k"ef{wf/, >lds sfg'gdf hl6ntf cflb . g]kfnn] ha;Dd oL c;xhtfsf sf/s tTjx? nfO{ 36fpFb} cfkm'nfO{ cfsif{s nufgL b]z agfpg ;Sb}g ta;Dd pwf]un] b]znfO{ /fd|f] kmfObf lbg;Sg] 5}g .
s]lx aif{ klxn] hj af/fs cf]afdf klxnf]kN6 cd]l/sfsf] /fi6«klt r'lgPsf lyP ltgsf] k|d'v r'gfaL Ph]08f lyof] cd]l/sfdf /f]huf/L a9fpg] . t/ 7"nf pwf]ukltx?n] cd]l/sf eGbf rLgdf / blIf0f cd]l/sfdf cfˆgf pBf]u lj:tf/ ub}{ uPsf lyP . PskN6 cf]afdf n] PKkn sDk'6/sf dflns …l:6a hA;Ú nfO{ Pp6f /fqL ef]hdf e]6\bf o:tf] knfogsf] sf/0f ;f]w]5g\ . hA; n] clg5\ofk'a{s hjfa lbP5g\ . cd]l/sfdf gofF pBf]u vf]Ng dlxgf}sf] k|ltIff / d]xgt ug{'k5{, hasL rLgdf Ps xKtfdf Tof] ;lsG5 km]/L cd]l/sfdf >ldssf] tna Hofb} w]/} 5 / >lds sd ;do sfd u5{g To;}n] rLg w]/}sf] /f]hfO{df k5{ .
     
tflnsfM g]kfn / l5d]sL b]zx?sf] t'ngfTds cfly{s Ifdtf, ;g\ @)!# ->f]tM ljZj a}+s_




g]kfnsf] t'ngfdf
Ufx{Zo pTkfbgdf of]u
b]z
>dzlQm
a}b]lzs nufgL
k|ltJolQm cfo
>dzlQm
a}b]lzs nufgL
k|ltJolQm cfo
pBf]uaf6
s[lifaf6

bz nfvdf
cd]l/sL 8n/ bz nfvdf
cd]l/sL 8n/df



k|ltzt
k|ltzt
a+unfb]z
&&=^
!%)!=^
!)(^
%=!
@)=#
!=^
@&=(
!%=(
e'6fg
)=#(
$(=*
@#&(
)=)#
)=^&
#=$
$@=#
!&=!
rLg
&(#=#
#$&*$*=&
&%($
%@=%
$^**=)
!)=(
$@=^
(=@
ef/t
$*!=@
@*!%#=)
!^#!
#!=!
#&(=$
@=#
#)=!
!&=)
g]kfn
!%=!
&$=@
^(*
–––
–––
––––
!%=@
#$=#
          
o;/L x]bf{ b]lvG5 g]kfn 7"nf pwf]u h:tf] df]6/ lgdf{0f, cf}hf/ lgdf{0f, /f;folgs pTkfbg cflbsf] nflu cfˆgf glhssf l5d]ls /fi6«x? eGbf Hofb} sd cfsif{s /fi6« xf] . h;l/ a+ufnsf] vf8L af6 p8]sf] jiff{sf] afbn g]kfn / ef/t leq al;{G5 t/ cUnf lxdfnx?n] 5]lslb+bf ltAatsf] If]q aiff{ gx'g] …a[li65fofFÚ If]q aGg]u5{, To;}u/L rLg / ef/tsf] >dzlQm / cGo Ifdtfsf] r]kf]df k/]/ g]kfn pBf]usf] nflu  a[li65fofFsf] /fi6« x'gk'u]sf] oyfy{ dflysf] tYof+s / laZn]z0f n] ;d]t b]vfpm5  .

xfd|f pBf]ux? k"hL / pTkfbgsf lx;fan] ;fgf x'g\ . To;df klg cfGtl/s / afXo sf/0fn] ;+w} ?U0f 5g\ . xfd|f pBf]ux? ;/sf/åf/f eG;f/ / s/ 5'6sf] cfzub}{, u'0f:t/ / efpdf pkef]Qmf 7Ub}, PstGqL l;lG8s]6sf] ;x'lnotsf] e/df dfq aNntNn afFr]sf dfq x'g\ . ha;Dd sd{rf/L ;+u7gsf] gfdfdf sd{rf/Ln] cfˆgf pBf]unfO{ 7Ug 5f]8\b}gGf\, /fhg}lts kf6L{x?n] u'08f nufP/ pBf]uL af6 rGbf p7fpg 5f]8\b}gGf\, >lds n] cfˆgf] kf6L{sf] emG8f p7fP/ x8\tfn ug{ 5f]8]/ cfˆgf] pwf]usf] af/]sf ;f]Rg yfNb}g, sd{rf/LtGq n] pBf]u btf{ b]lv kfOnf kfOnfdf 3"; dfUg 5f]8\b}gGf\ / a]Odfg pBf]uLnfO{ b08 lbg] Gofo Joj:yf s8f / r':t x'Fb}g – a}b]lzs nufgL / gof k|ljlw b]zdf k:g ;Sb}g / :jb]zL pBf]uLx? n] klg OdfGbf/Lsf] af6f] ckgfpg] 5}gg\ . clxn];Ddsf] /fhg}lts, k|zf;lgs / sfg'gsf] l:ylt x]bf{ o; If]q af6 cfznfUbf] cfly{s of]ubfg k|fKt x'g] nIf0f glhssf] ;dodf st} b]lvGg .

s[lifIf]qn] af]s]sf] a[xb ;Defjgfx?  
;Dk"0f{ cfly{s If]qsf] ljZn]if0f ubf{ / b]zsf] jt{dfg IfdtfnfO{ x]bf{, xfd|f] e/kbf]{ / k|r'/ cfh{gsf] ;Defjgf af]s]sf] If]q] …n3'pBf]u hf]l8Psf] ljlzi6 s[lifÚ xf] . s[lif af6 hLljsf]kfh{g sl7g x'Fb} uPsf] eP/ s[lif ul/g] d'Vo ynf] cyf{t\ u|fld0f If]q af6 7"nf] hg;+Vof uPsf bzfAbLdf la:yflkt ePsf 5g . To; dWw]sf] Ps 7"nf] lx:;f g]kfn s} zx/L If]qdf / csf]{ 7'nf] lx:;f ljb]zdf k'u]sf] tYof+s n] b]vfpG5 . t/ of] s[lifaf6 ePsf] lj:yfkgsf] sf/s tTj xfd|f] s[lifsf] cIfdtf xf]Og a? pxL k/Dk/fut pTkfbgsf] k4tL / k|ljlw xf] . g]kfnsf] h}ljs lalawtf / lr;f] xfjfkfgLdf g} x'ls{g] df}lns s[lif pkhsf] ;"rL nfdf] 5 . e"uf]nn] g]kfnnfO{ Pp6f ljlzi6tf lbPsf]5 . Tof] xf] ;fgf] b'/Ldf rf+8f] —rf+8f] ablng] hnafo' / To;n] pTkGg u/]sf] h}ljs lalawtf . o:tf] lalawtf ;+;f/sf cGo b]z—If]qdf olt 5f]6f] b'/Ldf la/n} e]l6G5 . e}/xjfsf] pi0f hnafo' If]q ;d'› ;tx af6 s]jn ^) ld6/sf] prfO{df cjl:yt 5 / oxf+af6 pQ/ lt/ a'6jn, tfg;]g, kf]v/f x'Fb} ndh'+usf] ldldkf]v/L ;Ddsf] xjfO{b'/L e}/xjf af6 d'l:snn] !#) lsnf]ld6/ 5 hasL emG8} #%)) ld6/sf] prfO{df /x]sf] ldldkf]v/Lsf] hnafo' lxdfnL -Alpine_ 5 . o;l/ g]kfnsf] pQ/ blIf0fsf] emG8} !%) lsnf]ld6/sf] b'/Ldf kfFr k|sf/sf hnafo' If]q e]l6G5g . pi0f -;d'› ;tx af6 !))) ld6/;Dd prfO{sf], Tropical climate_, pkf]i0f-!))) – @))) ld6/ prfO{sf], Subtropical_ , lztf]i0f-@)))–#))) ld6/ prfO{sf], Temperate_, ;dlztf]i0f-#)))–$))) ld6/ prfO{sf], Sub-temperate_, / lxdfnL -$))) – %))) ld6/ prfO{sf], Alpine_ . x'Dnfsf] l;ldsf]6 #))) ld6/sf] prfO{df /x]sf] s[lif pTkfbg ul/g] uf+p xf] eg] d'u'sf] l/p;f, bf}/f, lsD? emG8} $))) ld6/df a;]sf al:t x'g\ . To:t} 8f]Nkf / dgfª lhNnfsf al:tx?  lxdfnkfl/sf pRr w/ftnsf al:tx? x'g\ . o;l/ g]kfn h}ljs lalawtfsf] 7"nf] ;Defjgf af]s]sf] ljlzi6 pkh, h8La'6L, lbg;Sg] b]z xf] . o:tf s[lif pkh lgs6sf l5d]ls b]zx?df ug{ pQL ;Dea 5}gg\ . pbfx/0fsf] nflu, xfd|f] lxdfnL e]u, h8La'6Lx?sf] nflu pko'Qm 7fpF xf] hxfF s]z/, lxdfnL lh/f, s'8\sL, h6fd;L, nf]7;Nnf] h:tf ljlzi6 / pRr d"Nosf pkh x'g ;S5g\ . kxf8L If]qdf cn}rL, cfo'a]{l\bs Rofp,  lrof, skmL, Zofp, ;'Gtnf, nK;L, 6«fp6 df5f / t/fO{df h+unL hl8a'6L, sf7, dfzL{ wfg cflbsf] pTkfbg x'b}cfPsf] g} 5 . t/, kf/Dkl/s tl/sf / v]ltsf] k|sf/nfO{ 5f]8]/ a}1flgs ;f]r, k|ljlw / pGgt cf}hf/ k|of]u x'g' h?l/ 5 . o;sf] nflu s[lif cWoog, cg';GwfgnfO{ o;} cg'?k kl/0ffdd'vL agfpg' / k|jw{g ug{' cfjZos 5 . wfg, ux' ds} hf] cGo b]z / laz];ul/ l5d]ls /fi6« df x'g\ ;S5g\ ltgsf] ahf/ efp g]kfnsf] eGbf ljb]zsf] g} ;:tf] kg{ hfG5 ptfsf] ;:tf] >d zlQm / s[lif k|ljlwn] ubf{  . To;}n] l5d]ls /fi6«df cTolws plAhg] s[lif pTkfbg eGbf xfd|f] df}lns lalz:6 pTkfbg df g} xfd|f] hf]8 x'g'k5{ . gfs{ h:tf] cg';Gwfg ;+:yf n] clxn]sf] eGbf Hofb} a8L ;lqmotf b]vfpg' h?l/ 5 . s[lifsf] cg';Gwfgsf] nflu ;/sf/ n] lbb} cfPsf] cg'bfgdf a9f]Q/L x'g' h?l/ 5 . of] ah]6sf] /fd|f] cg'udg x'g' Tolts} h?l/ 5 . cfˆgf] s'n ufx{:y pTkfbgsf] )=#& k|ltztdfq ah]6 lj1fg tyf k|ljlwdf vlr{g] g]kfn Pl;ofsf] dfq geO{ ljZjs} lj1fg / k|ljlwdf ;aeGbf sd nufgL ug]{ /fi6«dWo] Ps xf] .  k|Voft g]kfnL cg';Gwfgstf{ :juL{o bofgGb ah|frfo{sf] cg';f/ b]z lasf;sf] nflu la1fg / k|ljlwdf s"n /fli6«o ah]6sf] @% x'g' h?l/ 5 . cem b]zsf] ›'tt/ lasf;sf] nflu s[lifcg';Gwfgdf g} s"n ah]6sf] @% 5'6\ofpg' h?l/ b]lvG5 . o;} ;Gbe{df ut # aif{ b]lv O;/fOnn] g]kfnL lakGg lszfg kl/jf/sf o'jf o'atLx?nfO{ cfˆgf] b]z nu]/ sl/a Ps aif{sf] Aoaxfl/s s[lifsf] tflnd lbO{/x]sf] sfo{sf] pNn]vug{' pko'Qm x'g]5 . of] ;/fxgLo / /sdsf] ;f]emf] cg'bfg eGbf w]/} k|efasf/L ;xof]u xf] . clxn];Dddf sl/a &)) o'afx? n] o:tf] tflnd lnP/ g]kfn kmsL{;s]sf 5g\ . laleGg lhNnf af6 uPsf o:tf o'af n] kms]{/ cfPkl5 l;s]sf] lzk k|of]u ul//x]sf] b'tfjfzsf] la1lKtdf pNn]v ul/Psf] 5 . :d/0f /xf];\ O{;|fOn, clwsf+z e"efu anf}6] d?e"ld / kfgLsf] Hofb} sld ePsf] b]z xf] . t/ o:tf] s[lifsf] nflu cg'ko'Qm x'Fbfx'Fb} klg cTofw'lgs s[lif cf}hf/, lap k|aw{g / k|lalwsf] k|of]u ul/ O;|fOn ;+;f/sf] pTs[i6 s[lif k|lalw k|of]u ug]{ b]zdf k5{ . s[lif cg';GwfgnfO{ of] b]zn] 7"nf] wg/fzL / dxTj lbPsf] 5 . x'gt O;|fOn d'nt: Jofkf/ af6 sdfO{ ug]{ b]z xf] / s[lifsf] of]ubfg ufx{:To pTkfbgdf s]jn @=% k|ltzt dfq 5 t/ b]zsf #=& k|ltzt hgtf dfq ;xefuL ePsf] s[lifn] b]zsf] vfBfGgsf] df+usf] (% k|ltzt k"lt{ u5{, hf] pNn]vgLo 5 . g]kfndf xfn &! k|ltzt hgtf s[lifdf cfl>t 5g\ / o;sf] ufx{:To pTkfbgdf #$ k|ltzt of]ubfg /x]klg xfdLnfO{ clwsf+z vfBfGg aflx/af6 g} cfoft ug{' kg]{ l:ylt 5 .                               
s[lifdf lge{/ kl/jf/sf] ;+Vof / ufx{:To pTkfbgdf s[lifsf] of]ubfg uPsf aif{x?df emb}{ uPsf 5g\ . s'g} a]nf s[lif pkh ef/t / t]>f] d'n'sdf /fd|f] kl/0ffddf lgof{t ug]{ g]kfnn] ;g\ @)!$ df dfq} emG8} !)) ca{ ?lkofsf] vfwfGg cfoft u/]sf] lyof] . x'Dnf, h'Dnf nufotsf lxdfnL e]usf pRr :t/Lo Zofp 9'jfgLsf] ;dZofn] s'lxg] u5{g hasL ut aif{ dfq ? ! ca{ a9Lsf] %# 6g Zofp g]kfn cfoft ePsf] lyof] . clxn] lszfgsf pkh af]6af6 ;f]em} larf}lnof dfkm{t a]lrg] ul/G5, h;af6 pTkfbstf{  lszfgn] Hofb} sd d"No kfpgfn] g} s[lifdf cfsif{0f 36\b} uPsf] xf] . larf}lnofn] kfpg] lx:;f lgodg ug{, lszfg n] a]Rg] / clGtd pkef]Qmf n] lsGg] d"Nosf] a}1flgs b/ lgwf{/0f ug{ …ahf/ Aoa:yfkg laefuÚ cl3;g{' k5{ .o;sf] ;Dk"0f{ cy{xf] g]kfnsf] s[lifdf pTkfbglzntf gePsf] xf]Og t/ of] hg;+Vof ;+u} k|lalw lat/0f Joj:yf / ahf/ cl3 a9\g g;s]/ ynf kb}{uPsf] If]q xf] . 
s[lif pTkfbgnfO{ klxnf] of bf]>f] r/0fsf] k|zf]wg ug{;s] To;df w]/} d"Noclea[WbL x'G5 . h:tf], ;f]em} Zofp a]Rg' eGbf ;'sfP/ o;sf] rfgf a]Rbf a9L, u'bL of h'; agfpFbf cem} a9L / x':sL g} agfpbf w]/} a9L d"Noclea[WbL x'G5 . o;}n] s[lif pTkfbg If]q sf] glhs} k|zf]wg ul/g] n3' pwf]u sf] ljsf; x'b} hfg' k5{ . s[ifs x? pwf]u Aoa;fo sf] k|aw{g sf] nflu k"hL h'6fpg ;ls/x]sf 5}gg\ . h'6fPsf x?df klg k/Dk/fut ;fx'dxfhgsf] rsf]{ Aofhb/df lng] u/]sf 5g\ . of] s'/f kl5Nnf] s[lifu0fgf, @)^* n] b]vfp5 . ;f] u0fgf cg';f/ @@ k|ltzt s[ifs kl/jf/n] dfq Aoa;fosf] nflu C0f lnPsf] b]lvG5 t/ $@ k|ltzt n] C0f cfjZos ePsf] pNn]v u/]sf 5g\ . o:tf C0f lng] dWo] !# k|ltzt n] s[lif ljsf; a}+s af6 C0f lnPsf] b]lvG5 . ;+:yfut >f]t -a}+s, ljQLo ;+:yf_ af6 #& k|ltzt n] / u}/ ;+:yfut-cfkmGt, ;fx', s[ifs ;d'x_ af6 ^# k|ltzt n] C0f lnPsf] b]lvG5 . o;sf/0f s[lif ljsf; a}+s h:tf ;+:yfx? cem} /fd|/L o:tf u|fld0f s[ifsx? ;Dd k'Ug;s]sf] b]lvGg . To;}n] a}+s tyf ljQLo ;+:yfx?n] u|fld0f e]sx?df :yfgLo efiff / z}nL k|of]uul/ cfˆgf sfo{qmdsf] a[xb k|rf/ k|;f/ ug{' b]zsf] nflu h?/L ePsf] b]lvG5 .        

s[lifsf] of]ubfg nuftf/ 36\b} uPklg tYof+s n] b]vfp5 ;g\ @)!# df s[lif If]qsf] of]ubfg #$=# k|ltzt lyof] hasL pWBf]uIf]qsf] of]ubfg s]jn !%=@ k|ltzt lyof] -x]g{'; dflysf] tflnsf_ . km]/L xfd|f] b]zsf] s[lifsf] of]ubfg l5d]ls /fi6« df s[lif af6 x'g] of]ubfg eGbf s}of} u'gf a9L 5 -tflnsf_ . ufx{:Yo pTkfbgsf] emG8} #$ k|ltzt cf]u6]sf] s[lif xfd|f] dxTjk"0f{ cfly{s kIf xf] . t/, clxn] ul/g] s[lif, pkhsf] 5gf}6, ul/g] tl/sf, cf}hf/, ahf/ Joj:yf – ;a} lg/fznfUbf 5g\ h;sf] kl/0ffd:j¿k u|fld0f If]qaf6 7"nf] ;+Vofdf s[lifdf nfu]sf hgzlQm zx/ of ljb]z lx8\g afWoePsf x'g\ . kf/Dkl/s tl/sfsf] wfg / ds} pdf/]/ jf df5fkfng / kmnkm"n v]ltn] klg kl/jf/sf] u'hf/f ;''v;+u rNg] b]lv+b}g, lsgls o;af6 nufgL eGbf sd k|ltkmn cfpb} 5 .

lgisif{ 
lgisif{df, g]kn t'ngfTds kmfO{bf -competitive advantage_ sf lx;fan] 7"nf lgof{td'vL pBf]usf] nflu Hofb} sDhf]/ /fi6« ePsf] b]lvG5 . cyf{t\ o:tf pBf]usf] g]kfndf s'g} /fd|f] eljio 5}g . t;y{ /fi6«sf] 9's'6L o:tf If]qdf vGofpg' cg'Tkfbs dfq x'g]5 .
b]zsf] e"agf]6 hnafo' / dfG5]sf] k|fs[lts 1fg n] ubf{ s[lif Aoa;fosf] eljio g]kfndf dxTjk"0f{ / kmfO{bfhgs b]lvG5 . vf;u/L df}lns ljlzi6 s[lif pkh / To;df cfwfl/t s'l6/ / n3'pBf]usf] eljio Hofb} /fd|f] b]lvG5 . t/ o:tf] e/kbf]{ kmfO{bfhgs s[lif, k/Dk/fut afnL, k'/ftg cf}hf/, aiff{tsf] ef/sf]] l;+rfO{ / k/Dk/fut k|lalwsf] e/df x'g;Sb}g . casf] g]kfnsf] cfly{s eljio, s[lifsf] a}1flgs/0f, df}lns ljlzi6 pkhsf] vf]lh / cfw'lgs k|lalwdf cfwfl/t s[lif af6 dfq ;Dea 5 . To;}u/L g]kfndf km:6fpg ;Sg] pBf]u s]jn o:tf s[lif pkhsf] k|zf]wgug]{ n3' pBf]usf] dfq /x]sf] b]lvG5 . t;y{ ›'t cfly{s ljsf;sf] nflu /fHo, ;+3 of lghLIf]q cGo 7"nf pBf]usf] nufgLdf cNdlng' eGbf o:t} s[lifdf cfwfl/t Aoa;fo / k|lalw k|aw{gdf nfUg' pko'Qm / kmO{bfhgs b]lvG5 . 

••••